Trump is de Amerikaanse Pim Fortuyn

Pim FortuynIn 2001 verscheen Pim Fortuyn plotsklaps op het politieke toneel met een ongekend harde aanval op het establishment onder de slogan ‘de puinhopen van Paars’. Hij lapte alle wetten van politiek en campagnevoeren aan zijn laars. Hij maakte ruzie met iedereen, inclusief belangrijke media als Telegraaf en NOS (tegen Wouke van Scherrenburg: ‘mens, ga toch koken’), positioneerde zich volledig anti-establishment en kwam met een scala aan politiek incorrecte standpunten als minder asielzoekers en een koude oorlog tegen de islam.

Aanvankelijk namen weinigen Fortuyn serieus. Maar met zijn uitgesproken en theatrale persoonlijkheid bouwde hij een achterban op van ontevreden kiezers die zich niet langer vertegenwoordigd voelden door de traditionele partijen. Tegen de tijd dat die partijen dat door kregen, was hij niet meer te stuiten. De wanhopige aanvallen op Fortuyn van links tot rechts werkten alleen nog maar in diens voordeel: ze versterkten de verweesde gevoelens van het Fortuyn-electoraat en brachten hem aan kop in de peilingen. Slechts een gewelddadige dood ontnam hem de kans op het premierschap.

Vijftien jaar later zien we een vergelijkbare opkomst van vastgoedmagnaat Donald Trump. Ook hij lapt alle wetten van politiek en campagnevoeren aan zijn laars. Ook hij maakt ruzie met iedereen, inclusief belangrijke media als New York Times en FOX News (over presentatrice Megyn Kelly: ‘het bloed stroomt er bij haar overal uit’), ook hij positioneert zich anti-establishment en komt met een breed scala aan politiek incorrecte standpunten zoals een verbod op moslimimmigratie en het bouwen van een muur tussen de VS en Mexico – die de Mexicanen zelf mogen betalen.

Qua inhoud en persoonlijkheid zijn Fortuyn en Trump zeer verschillend. Maar hun succes heeft grote overeenkomsten. Ook Trump is een magneet voor kiezers die zijn afgeknapt op het establishment, die zich verraden voelen door politici, bedrijven en instanties en worstelen met gevoelens van razernij en machteloosheid. Die emoties vormen een explosieve mix die Trump haarfijn aanwendt. Zijn ongekende politieke incorrectheid vertolkt hun woede en zijn aanvallen op het establishment zijn voer voor hun machteloosheid.

Trump brengt het establishment in verlegenheid, en dat is hét geheim van zijn succes. Zijn achterban geniet met volle teugen als hij Jeb Bush of Marco Rubio snoeihard in de hoek zet. Net zoals Nederlandse kiezers genoten toen Pim Fortuyn tijdens het beroemde Gemeenteraadsverkiezingendebat van 6 maart 2002 Ad Melkert, Hans Dijkstal en Paul Rosenmöller alle hoeken van de kamer liet zien. Omdat deze kandidaten voor veel kiezers symbool staan voor het establishment dat hen zo in de steek heeft gelaten. Donald Trump is hun wreker.

Daarbij is de inhoud irrelevant. De woede van de Trump-aanhang betreft een divers scala aan thema’s. Sommige Republikeinse kiezers zijn boos omdat hun partij te weinig meewerkte met Obama, anderen vinden dat Obama juist te veel ruimte heeft gekregen. Veel Trumpeteers zijn hun baan of huis kwijtgeraakt. Weer anderen vrezen een terreuraanval.

Een collectief onbehagen verklaart de brede Trump-coalitie. Hij krijgt steun van lage en hoge inkomens, liberalen en conservatieven, streng gelovigen en atheïsten, blanke en zwarte kiezers. Wat hen bindt, is een ‘diep geworteld gevoel van angst over de stand van het land en boosheid en frustratie jegens groepen die hun manier van leven bedreigen’ (New York Times). Met zijn politiek incorrecte uitspraken en zwart-wit oplossingen geeft Trump deze mensen een stem.

Het heeft dus geen zin Trump op inhoud te pareren. Omdat je emotie nooit met ratio kunt bestrijden. De les van Fortuyn is dat als kiezers menen dat het establishment er een puinhoop van heeft gemaakt, het averechts werkt als dat establishment roept dat de anti-establishment-kandidaat er een nog grotere puinhoop van gaat maken. Dan denkt de kiezer: ‘dat moeten jullie nodig zeggen’ en ‘veel erger kan het niet worden’.

En wie denkt dat Trump in de general election een makkie wordt voor Hillary Clinton herinner ik aan Ad Melkert. Ook hij dacht dat het Fortuyn effect beperkt zou blijven tot rechts, maar nu weten we dat de onvrede in 2002 geen ideologische grenzen kende. Dus Hillary is gewaarschuwd.

Ook zij staat symbool voor het door de kiezer verfoeide establishment. Als Trump inderdaad de Republikeinse kandidaat wordt, gaat ze er nog een hele kluif aan krijgen om te voorkomen dat ze verpletterd wordt door de surfer op de tsunami van de tijdgeest: de Amerikaanse Pim Fortuyn.

Dit artikel werd gepubliceerd op de opiniepagina van de Volkskrant op 8 maart, 2016.